Speel de sterren van de hemel ! - Er gaat toch niets boven Groningen?

De gemeente Groningen zoekt twee stadsbeiaardiers (duobaan) voor bespeling van het carillon in de Martinitoren.

In Groningen staat de welbekende Martinitoren met daarin het vermaarde Hemony carillon en deze behoeft eigenlijk geen introductie. In 1660 gaf het stadsbestuur de opdracht om een carillon te realiseren. 

In de loop der tijd is het uitgegroeid tot een instrument met 52 klokken (vier octaven op C’) waaronder de basklokken (F (8000 kilo) –G –A –Bes).
De wekelijkse carillonbespelingen zijn op de dinsdag (12-13 uur) en zaterdag (11-12 uur)  en worden, naast andere werkzaamheden, verzorgd door de huidige stadsbeiaardier, Auke de Boer. Vanwege zijn pensionering zoekt de gemeente Groningen per 1 mei 2021 twee opvolgers voor totaal  0,4 fte (2 x 8 uur) per week.

De gemeente Groningen groeit! De gemeente Groningen is de grootste gemeente in Noord-Nederland en 6e stad van Nederland met 230.000 inwoners. Steeds meer mensen gaan én willen er werken, wonen en studeren. De gemeente Groningen wil een stad zijn waar iedereen met plezier woont, werkt en leeft. 

Wilt u meer weten over deze interessante vacature klik dan hier

 https://noorderlink.nl/participanten/gemeente-groningen/2659999-stadsbeiaardiers

 

De komende tijd is de beiaard een wekelijks terugkerend onderdeel in het radioprogramma “Kaat tot Laat”, te horen op zondagavond van 22 uur tot middernacht op NPO Radio 3FM. Luisteraars mogen raden uit welke actuele hit beiaardier Tommy van Doorn een fragment speelt op de klokken van de beiaard in de Sint-Petrustoren te Boxtel.  

Het spel wordt zo rond 22.45 uur gespeeld. Bij het online meekijken met de uitzending zijn ook beelden vanuit de beiaardcabine te zien. De eerste uitzending was op zondag 31 januari. Het fragment, met een kort inleidingsgesprekje, is via deze link op de website van NPO 3FM terug te luisteren:  

https://www.npo3fm.nl/kaat-tot-laat/fragmenten/video/16357-2021-01-31-de-klokken-luiden-met-beiaardier-tommy-van-doorn.  

Vanaf zondag 14 februari is er iedere week een nieuw fragment te horen.

Vanzelfsprekend begon ons voorgesprek over hoe wij de coronatijd doorkomen. Zoals zoveel beiaardiers heeft Frits persoonlijk weinig last van de vaak grote moeilijkheden waar zoveel mensen mee te kampen hebben. Hij voelt zich een bevoorrecht mens omdat hij met zijn spel zijn publiek een hart onder de riem kan steken. Hij ervaart dat omdat hij vaak dankbare reacties krijgt via de mail.

Frits, hoe is het begonnen?

Het is begonnen in Enkhuizen. Daar ben ik 40 jaar geleden als ambtenaar in dienst getreden. 

Het was 1980 en ik had net mijn praktijkdiploma gehaald. Ik was één van de 10 sollicitanten die hebben gereageerd op een advertentie.

Naast het proefspel werden drie kandidaten uitgenodigd voor een gesprek. Ik wilde die baan dolgraag hebben want Enkhuizen is een mooie beiaardstad met prachtige instrumenten. De baan kwam vrij toen Jenke Kaldenberg, de toenmalige stadsbeiaardier die ik wel eens verving, om gezondheidsredenen niet meer kon spelen.

Het is een grote baan met drie bespelingen per week en dat voor een betrekkelijk kleine stad, er zijn grotere plaatsen met minder bespelingen!

Op welke toren kwam je te spelen?

In de eerste plaats de Zuidertoren met twee bespelingen. Maar er stond in mijn aanstellingsbrief dat als de Drommedaris weer gerestaureerd is gaat die beiaard ook tot mijn takenpakket behoren.

Hoe verliep dat gesprek?

De wethouder van cultuur zat er bij en ook de directeur gemeentewerken en iemand van de Enkhuizer Klokkenspel Vereniging, De directeur gemeentewerken vroeg: “Meneer Reynaert, kunt u een fiets uit elkaar halen en weer in elkaar zetten?”

Nou wilde het toeval dat ik een fiets van mijn moeder met trommelremmen op zolder uit elkaar had liggen en daar was ik mee bezig om die weer in elkaar zetten. Mijn antwoord kon dus volmondig “ja” zijn; we hebben nog jaren op die fiets gereden.

Aan de andere kant was het natuurlijk wel zo dat beiaardiers in die tijd veel meer zelf in de klokken hingen om reparaties te verrichten. Zij moesten vaak zelf mankementen verhelpen. 

Zaten er ook nog echte vaklui bij het proefspel?

Jazeker, Jaap van der Ende en Dirk Donker. En verder was er nog iemand die de burgerij vertegenwoordigde. Maar gelukkig hadden de beiaardiers in de commissie het grootste aandeel  in de uiteindelijke besluitvorming, begreep ik naderhand.

En toen kreeg je je aanstelling en begon je te spelen..

Het was een bijzondere ervaring om in een stad als Enkhuizen beiaardier te worden. Eerst op en neer reizend vanuit Amsterdam, Later hebben Marja en ik een huis in de binnenstad gekocht. Ik ging de situatie in de Drommedaris opnemen. Het carillon was slecht bespeelbaar, de trommel was vastgelopen, de tractuur was voorzien van brommerkabels. Samen met een vriend heb ik de zaak gangbaar gemaakt en toen ben ik toch maar gaan spelen..

De gemeente vond het goed als ik voorlopig als freelancer ook de Drommedaris zou bespelen, maar mijn vaste aanstelling zou ik pas krijgen nadat de carillon gerestaureerd was. Op mijn vraag aan de wethouder wanneer die restauratie zou plaatsvinden zei die: over tien jaar hebben we daar geld voor. Toen ben ik samen met mijn buurman, die redacteur van de Enkhuizer Courant was, een inzamelingsactie begonnen onder de bevolking en na twee maanden hadden we al een ton binnen! Binnen een jaar was al het nodige geld binnen; in ’82 begon de restauratie en in april ’83 werd het instrument feestelijk in gebruik genomen. 

De trommel draaide weer en ik had nu ook m’n vaste aanstelling voor het carillon van de Drommedaris. Met die actie heb ik veel goodwill gekweekt bij de bevolking en het gemeentebestuur. Lees verder onder de foto van de Dromedaris, gemaakt door M.H.S. Eltingh.

Drommedaris Enkhuizen Foto M.H.S. Eltingh P8109037 Klein

Wat maakt Enkhuizen nou zo uniek voor jou?

Vergeleken met andere plaatsen waar ik geconcerteerd heb is Enkhuizen uniek omdat het er stil is en het zegt nog iets over hoe het was in de  17e eeuw. De carillons zijn ontzettend fraai en klinken zó goed over de stad. Het zijn pareltjes van de Hemony’s, die op handen worden gedragen door de bevolking. Ze spreken over ‘de zilveren klanken van de Drommedaris en de bronzen klanken van de Zuidertoren’.

De carillons zijn zo diepgeworteld in de stad omdat ze 24 uur per dag klinken. Ik heb zelf 18 jaar onder die klanken gewoond, het geeft vertrouwen en als je niet kunt slapen geeft het rust.

Als er al iemand is die het carillon ’s nachts stil wil hebben, staat de Enkhuizer bevolking op en het voorstel maakt geen schijn van kans.

Er komt een handtekeningenactie en de klagers trekken zich terug en zien: hé, we raken iets heel dieps bij deze bevolking.

Een jaar of wat terug was het weer zover: naar aanleiding van het conflict in Weesp hebben ze de jurist die in Weesp het carillon ’s nacht tot zwijgen wist te brengen, naar Enkhuizen gehaald. Ze meenden het kunstje hier te kunnen herhalen. Er werd een hoorzitting op het stadhuis georganiseerd en de vier klagers troffen een volle tribune vol woedende Enkhuizers tegenover zich.

Ik was er bij om technische vragen te beantwoorden en legde uit dat door de weersomstandigheden de boel geforceerd zou kunnen worden als het automatisch spel ’s nacht stil ligt. Omdat Enkhuizen bij het water ligt kan al snel ijsafzetting op tuimelaars en tractuur ontstaan. Als je na een nacht van stilte de trommel weer aanzet kan dat schade veroorzaken.

Wat ook helpt is dat e.e.a. goed vastgelegd is in de Algemene Plaatselijke Verordening. Alle raadsleden waren het er unaniem over eens dat de carillons uitgezonderd moeten zijn van het verbod om ’s nachts muziek te maken.

Houd jij in de versteken rekening met de lengte van de wijsjes?

Jazeker, ze moeten niet alleen niet te lang zijn maar ook niet met een akkoord beginnen. Zo voorkom je dat de mensen nodeloos wakker schrikken door 4 noten tegelijk. Ik begin eenstemmig, dan een 2 stem, enz. En ik heb de traditie in het leven geroepen om via vraag en antwoord, voor- en nazin te versteken. Voorzin begint op de Drommedaris en de Zuidertoren antwoordt. De bevolking is zeer gecharmeerd van deze optie. Op de trommels via de oude uurwerken was dat lastig maar toen we in 1998 de Apollo 2 kregen was dat veel makkelijker uit te voeren.

Organiseer je ook zomerconcerten?

We hebben in Enkhuizen een zeer goed georganiseerde klokkenspelvereniging. Die verzorgt na afloop van de concerten – zo’n tien per jaar - de meet&greet met de gastspeler en daar komen veel mensen op af. De Enkhuizer Klokkenspel Vereniging werkt nauw samen met de gemeente. De gemeente zorgt bijv. voor de stoelen en drukt het programmaboekje.

We vergaderen op het stadhuis, daar treed ik op als muzikaal adviseur. Meestal kies ik de gastspelers maar wanneer iemand anders een naam noemt neem ik dat altijd in overweging. 

Programmeer je ook ‘Beiaard-plus’ wat tegenwoordig in zwang is?

Hier hebben we al beiaard +piano, viool, gitaar of elektronica gedaan en op de Drommedaris met koperblazers op de trans. Bij de Zuidertoren-concerten staat ook een groot video scherm opgesteld. Vergeet ik bijna te melden dat we meermaals met reizende beiaard hebben gewerkt, samen met Harmonieorkest.

Hoe zit het met de onderlinge stemming van de beiaarden?

De Zuidertoren staat in D en de Drommedaris tussen D en ES in, dus samenspel tussen die twee gaat niet. Ik werk altijd met professionele musici die met hun instrument goed op de afwijkende toonhoogte van het carillon van de Drommedaris kunnen inspelen.

En, hoe lang ga je nog door in Enkhuizen?

Ik heb een ambtelijke aanstelling voor onbepaalde tijd zowel in Hoorn en Enkhuizen, en dat is natuurlijk uniek! Dit werk houdt me jong en zolang mijn gezondheid het toelaat blijf ik lekker doorgaan. 

Ik ben de 19e beiaardier van de stad Enkhuizen, de langst zittende beiaardier heeft 44 jaar volgemaakt; in ieder geval is het streven om zeker de 45 jaar te halen en dan zien we wel verder.

Gedurende die veertig jaar heb ik veel steun van mijn vrouw Marja ondervonden die altijd de programma’s maakte en op de achtergrond aanwezig was. Ook was en is zij een betrokken lid van de EKV.

Door de corona mocht het jubileumconcert op 21 november 2020 geen oproep tot een evenement worden. Maar vóór het concert kwam wél de wethouder langs om mij de gouden speld van de gemeente te overhandigen! Deze speld wordt zelden uitgereikt en ook zeer zelden aan ambtenaren. Na afloop van het concert stond er toch een grote schare op gepaste afstand mij op te wachten en ontving ik een speech van de Voorzitter van de EKV, bloemen, wijn en cadeaus.

Frits, geluk gewenst met je jubileum, ga nog lang zo door, en dank voor dit gesprek!

Dick Klomp

Beiaardiers herkennen deze ervaring meteen: Je klimt boven op een toren, bespeelt het carillon, daarbij werk je je 'uit de naad' en in het zweet. Na een uur kom je beneden: geen reacties, geen luisteraars, het leven gaat gewoon door. Conclusie: Ga je voor applaus dan moet je echt geen beiaardier worden.

Toch zijn er in Nederland in alle belangrijke plaatsen musici, vrouwen en mannen, die wekelijks, vaak tweemaal per week, 'hun' toren beklimmen om daar boven vol liefde en toewijding hun klokkenmuziek uit te strooien over het marktpubliek, het winkelend publiek, het terrasjespubliek. Neem nou Peter Bremer, ruim veertig jaar vaste beiaardier op de Barbaratoren van Culemborg. Wat beweegt deze muzikant? Waar haalt hij zijn inspiratie vandaan? Hoe kiest hij zijn repertoire en waarom juist dát repertoire? Wat is zijn muzikale achtergrond? En: Tovert hij, zonder het te kunnen zien, een glimlach van herkenning op de gezichten daar beneden?

Dagblad De Gelderlander wijdde een paar weken geleden een artikel aan hem dat dit soort vragen beantwoordt. Lezen? Klik op de link:

https://www.gelderlander.nl/culemborg/op-dinsdag-kun-je-in-culemborg-niet-om-deze-man-en-zijn-luide-klanken-heen-maar-je-ziet-m-nooit~a17d2a86/180711337/

 Al sinds eeuwen kennen verschillende plaatsen in Nederland een avondklok. Het ging dan om een echte luidklok in de plaatselijke toren. Veelal werd die klok de 'papklok' genoemd, omdat zijn boodschap was: De stadspoorten gaan dicht, ga naar huis, eet je bord pap en ga slapen. Dat was dan rond een uur of negen, maar een uur later kwam ook voor. Winterswijk kent nog steeds zo'n letterlijke avondklok, Huissen en Bolsward ook. In Doesburg wordt die klok nog steeds de 'papklok' genoemd: sinds eeuwen luidt die elke avond na de slag van 9 uur.

Het Algemeen Dagblad wijdde kort geleden een artikel met leuke informatie aan de papklok in Culemborg, zoals je via de onderstaande link kunt lezen. 

https://www.ad.nl/utrecht/avondklok-in-culemborg-luidt-de-klok-al-eeuwenlang-elke-avond~a48b28ed/

Het muziekstation New Sounds in New York startte in Corona-tijd met een World Carillon Project. Met dit project wordt geprobeerd een wereldwijde verbinding te leggen in deze vreemde tijd vol isolement. Componist David Cieri schrijft hiervoor telkens een nieuw beiaardwerk dat ergens in de wereld op een carillon gespeeld wordt.  

In dit kader speelde beiaardier Wim Ruitenbeek de compositie Prolepsis Days op de beiaard van de Raadhuistoren in Hilversum. De registratie hiervan is in januari 2021 gepresenteerd op het muziekstation door Caryn Havlik, John Schaefer, en David McLean van New Sounds, WQXR, The Greene Space, WNYC. Daarmee is de beiaard van het Raadhuis te Hilversum toegevoegd aan de reeks carillons van Chicago, Durham, Sydney, Lier en Sint Petersburg, plaatsen waar al eerder coronacomposities van Cieri in première gingen.

 
Wil je Wim Ruitenbeek dit nieuwe werk zien en horen spelen op het Hilversumse carillon, klik hier: https://youtu.be/28sNvJe0Mto

Wil je dit gehele wereldproject bekijken en beluisteren, klik hier: https://www.davidcieri.com/the-world-carillon-project